Cuộc Khủng Hoảng Niềm Tin Của Việt Nam

Việt Nam đang đối diện với một trạng thái khủng hoảng niềm tin. Chính vì cuộc khủng hoảng này đã khiến cho các công ty trở nên ngày càng phức tạp, gia đình gặp nhiều bi kịch và những người trí thức có tài năng thì không có cơ hội phát triển. Vấn đề là, cuộc khủng hoảng này không chỉ giới hạn ở Việt Nam, mà là toàn thể cộng đồng người Việt trên toàn thế giới. Đừng đổ lỗi cho xã hội Việt Nam ngày nay, vấn đề này đã có từ lâu đời và đối với xã hội Việt Nam hiện nay, nó đã nằm ngoài vòng kiểm soát. Chỉ cần bước xuống đường với một câu hỏi xác đáng thì bạn sẽ biết được mỗi người dân đều có những vấn đề liên quan đến niềm tin. Sự thật là thậm chí bạn không cần phải hỏi họ. Mọi người vốn đã cư xử và sống trong sự nghi ngờ. Những người nước ngoài sống tại Việt Nam luôn chú ý cách mà người Việt mê tín, thông qua cách họ treo những nhánh cỏ khô trên vòm cửa, gương phong thủy, bàn thờ ông địa hoặc hậu quả của việc trễ giờ cưới xin. Sự thật…mê tín chỉ là vỏ bề ngoài, sự thật nằm sâu bên trong. Sự nghi ngờ chính là phần chủ yếu. Nhưng nó có nguồn gốc từ đâu?

 

Bạn đến một cửa hàng ngay trung tâm của Sài Gòn và hiếm khi nào bạn chắn rằng những hàng hóa ở đây là hàng thật hay hàng nhái. Thực tế, các bạn đều biết rằng chúng không phải là hàng thật. Người dân Việt Nam lớn lên trong một thế giới toàn những hàng nhái. Họ chú ý đến điều đó.

Bạn đón ta-xi và người lái xe chở bạn đi sai đường chỉ để có thêm 50,000 vnd. Điều mà bạn thất bại trong việc ghi nhớ chính là một gia đình đã nuôi nấng anh ta với tư tưởng như thế.

Một gia đình Việt Kiều mở công việc kinh doanh trong thành phố và cho người cháu của họ làm kế toán. Một năm sau, người kế toán bỏ trốn cùng với tất cả số tiền. Có hàng ngàn lời đồn. Câu chuyện không hề mới và cũng không gây ngạc nhiên. Nó rất bình thường và không biết làm sao, gia đình bị đổ lỗi cho việc không chăm sóc và nuôi nấng đủ tốt.

Một nhóm bạn cùng nhau mở một trường mới. Họ không muốn chia sẽ chương trình giảng dạy với những giáo viên khác bởi vì họ sợ những người đó sẽ lấy cắp chương trình và tự mở trường để dạy. Mỗi trường đều hoạt động một cách riêng lẽ.

Một người bạn trai cũ theo dõi bạn gái cũ của anh ta. Đột nhập và email, Facebook và điện thoại của cô ấy. Có những dịch vụ chuyên làm những công việc như thế. Việc theo dõi được chấp nhận một cách kì quặc.

“Nhỏ Mà Có Võ” (tiếng anh viết là “small but has kung fu skills”) là một câu thường dùng để tán dương giá trị của những người nhỏ bé trong một tổ chức. Người giữ sổ sách dường như không có một quyền lực hữu hình nào trong tổ chức nhưng toàn bộ công ty sẽ tan rã nếu không có họ.

Một số doanh nghiệp trẻ phó thác cho một vài nhà đầu tư. Những người trẻ thì phấn khích, những nhà đầu tư thì thích thú. Một vài tháng sau, tiền vẫn chưa không quay về với những nhà doanh nghiệp trẻ, và bằng cách nào đó ý tưởng của họ đã xuất hiện trên thị trường. Họ không hiểu chuyện gì xảy ra ngoại trừ bài học: ngừng chia sẽ.

Trong một gia đình ở nước ngoài, con gái nuôi của một gia đình gọi cảnh sát đến để cô ta có thể chiếm công việc kinh doanh Phở của họ. Những sự kiện như thế không chỉ xảy ra ở Việt Nam.

Một bạn mở nhà hàng địa phương và thuê nhân viên mới. Anh ấy không chắc được thời gian mà nhân viên của anh ta ở lại và khi nào họ nghỉ việc. Việc thuê mướn nhân viên liên tục, theo một cách nào đó, là một tình trạng bất ổn.

Khóa cổ xe của bạn vì một ai đó sẽ lấy cắp nó.

Niềm tin đã đổ vỡ bởi vì sự vô đạo đức đã trở thành tiêu chuẩn. Nó đã được chấp nhận. Trong xã hội Việt Nam, thật là ngu ngốc nếu bạn không chuẩn bị cho những thái độ không đáng tin cậy của người khác. Bạn được dạy để không tin ai cả. Một trong những lời lăng mạ tàn nhẫn nhất trong xã hội Việt Nam là “mất dạy” (lost teaching) và theo một cách tế nhị hơn chính là “gia đình đã không dạy dỗ bạn đúng cách”. Làm một gia đình tốt là cả một nghệ thuật và khoa học. Vậy thì gia đình có phải là nguồn gốc của sự Khủng Hoảng Niềm Tin? Tóm lại, họ là những người bắt buộc những đứa trẻ của mình đi học và có những đứa con đã 28 tuổi đầu cả gái lẫn trai về nhà trước 10 giờ hoặc thậm chí 9 giờ tối. Thậm chí có những gia đình dạy cho con cái của họ cách để lừa gạt người khác Nó là một Orouboros (biểu tượng của sự tuần hoàn), trừ việc xã hội đang ăn “phân” của chính mình thay vì chỉ cắn đuôi.

Bây giờ tôi không chắc rằng gia đình có thật sự là nguồn gốc hay không. Tôi không chắc rằng sự khủng hoảng niềm tin thật sự đến sau sự xuất hiện của Mỹ và Pháp hoặc trước đó (đừng bắt tôi vì đây chỉ là một câu nói đùa). Tôi không chắc rằng có phải là do sự chấp nhận một cách rộng rãi và tính lãnh đạm của dân chúng, về mặt cơ bản đã cho phép điều đó xảy ra. Tôi cũng không chắc, đó có phải là sự bắt chước về mặt văn hoá giống như con thuyền trên dòng sông Mekong, nơi mà truyền thống đã thay đổi bộ mặt của con tàu và mọi người đều chấp nhận nó một cách nhanh chóng như những người khác. Sự giống nhau về mặt văn hóa đã tạo nên những con đường đầy những cửa hàng thừa thải. Thật ra, tôi có khuynh hướng nghĩ rằng nó đã tồn tại qua thời gian nhưng vẫn chưa trở thành một cuộc khủng hoảng cho đến khi gặp những nhu cầu của xã hội hiện đại. Đây là một cuộc khủng hoảng hiện tại bởi vì đó chính là thứ mà mọi người trong xã hội mong muốn.

Một vài người muốn một thứ gì đó mới mẻ, thành công, thực tế, và một chút Tây. Một số người lại kiên quyết bảo tồn những gì thuộc về người Việt (áo dài?! thật chứ?!). Một vài người thì muốn ném đi tất cả truyền thống của Việt Nam, trẻ em và cả nước dùng để tắm. Tất cả những yếu tố trên như cột sóng thuỷ triều va vào nhau tạo nên một viễn cảnh khủng hoảng niềm tin như hiện nay. Đây là một sự giao thoa một cách ngẫu nhiên giữa các giá trị. Những giá trị mới đan xen với những giá trị cũ xưa dẫn đến một kết cục mà ai cũng đoán trước được. Đây chỉ là một gợn sóng nhỏ mà chúng ta đang nhìn thấy trong xã hội Việt Nam hiện nay.

Vietnam’s Crisis of Trust

Vietnam faces a crisis of trust. Companies are needlessly complicated by it, families are dramatized by it and intelligent individuals are held back by it. The thing is, the crisis isn’t just limited to Vietnam. It’s Vietnamese all across the world. Don’t blame modern day Vietnam, this stuff might have ancient origins and spins out of control in reaction to modern Vietnam. Go down the street with the right question and you’ll find every person has some kind of story involving trust issues. In fact, you don’t even have to ask them. People inherently behave with suspicion. Expats living in Vietnam always remark on how superstitious Vietnamese people are, with their dried herbs hanging over their porches, I Ching mirrors, incense-burning-over-fat-man altars and overly timed weddings. Truth is…superstition is superficial, it’s skin deep. Suspicion is where the meat is. But where does it come from?

Fake Gold Bars being sold

You go to a local shop in downtown Saigon and you’re barely sure if the brands are authentic. In fact, you’re pretty sure they’re not. Vietnamese folk grew up in a world of fake brands. They’ve got an eye for it.

You take a taxi and the driver takes you for a ride down wrong streets for an extra 50,000 vnd. What you fail to remember is a family raised him with that kind of wit.

A Viet Kieu family opens up a business in the city and gets their cousin to be the accountant. One year later, the accountant runs away with all the dough. Thousands hear rumors. The story isn’t new and it’s not surprising. It’s normal and somehow the family is blamed for not being careful enough.

A group of colleagues get together to open a new school. They don’t want to share their curriculum with other teachers because they’re afraid people will steal their curriculum and start their own school. Each school takes its steps alone.

An ex-boyfriend spies on his ex-girlfriend. Hacking her email, facebook, and cellphone. There are services that help with this. Spying is oddly accepted.

“Nhỏ Mà Có Võ” (literally “small but has kung fu skills) is a famous phrase extolling the values of the little people in an organization. The bookkeeper’s got no visible power but without them the entire company would fall apart.

Some young entrepreneurs pitch to some investors. The young guys are excited, the investors are interested. A few months later money doesn’t go to the entrepreneurs and yet somehow their idea is on the market. They don’t know what hit them but the lesson is learned: stop sharing.

In a family in the States, the daughter-in-law calls the cops on her in-laws so she can take over their Phở business. Events like these don’t just happen in Vietnam.

A friend opens up a local restaurant and hires new staff. He’s never sure how long his staff will stay and when or if they’ll quit. Hiring is, in some ways, in a constant state of unease.

Lock the neck of your motorbike because somebody will steal it.

Trust has broken down because immorality is the norm. It’s accepted. In Vietnamese society you’re stupid if you don’t plan for the untrustworthy behavior of others. You’re taught to not trust others. One of the most cruel insults in Vietnamese society is “mất dạy” literally meaning “lost teaching” and more aptly “your parents didn’t teach you right”. Good parenting is a science and an art. So are parents where the Crisis of Trust begins? After all, these are the same people who force their kids to study and have 28-year-old sons and daughters come home before 10pm or even 9pm. These might even be the same parents that are teaching their children to cheat the system and/or other people. It’s an Orouboros, except the society is eating its own excrement instead of just biting its own tail.

Now I’m not sure if parenting is really the root. I’m not sure if this crisis of trust actually arrived after the American & French occupation or before (that’s a tongue-in-cheek-please-don’t-arrest-me comment). I’m not sure if it’s because there’s a broad-based acceptance and apathy that basically enables it. I’m not sure if it’s caused by the copycat culture as ancient as the boats on the Mekong delta where the tradition has been to change the painted faces of a boat as soon as someone else does. The same culture that breeds streets with redundant shops. Actually, I’m inclined to think that it has been around for ages but didn’t manifest as a crisis until the new needs of modern society arrived. It’s a crisis now because of what people want the society to be.

Some people want something new, successful, practical, and something Western. Some people are determined to preserve what is “Vietnamese” (an áo dại?! seriously?!). Some are eager to throw away Vietnamese culture altogether, the baby and the bathwater. All of these tidal forces sloshing up against each other possibly cause and certainly perpetuate the crisis of trust. It’s in the unseemly haphazard intersection of values. A new hurried modern value crisscrosses with an ancient value giving birth to a whole new predicament. This is only one of the rippling underpinnings we’re seeing today in modern Vietnam.

17 Things You Should Learn to Love about Vietnam

As per request of @rockportrait on twitter, along with @coachleaders’ list: CoachLeaders, @fisheggtree’s published list: Adam Bray, and plus @dynamicscholar’s penetrating list that he wrote after reading my post at his blog, ControlDown, I’ve made my own list of 17 Things You Should Learn to Love About Vietnam. So here’s my semi-insider’s perspective on learning to love Vietnam for what it is and appreciating how it all works. I’ve tried to write this post from my experience and am unaware of how other countries in the region operate, but I’m sure there’s some overlap. I’m sure there’s somethings I missed and some things you may not agree with, I welcome the discussion.

1. Nothing is as it seems – Vietnam, as many other Asian nations, is a world of appearances. That lady you meet down at the end of your block may smile every time she sees you, but the minute you walk around the corner, she’s talking about how your belly’s a lot bigger than it was a few months ago. You propose a new project to a bunch of Vietnamese people, and despite all the Yes’s you heard, nothing happens for months, making you wonder what those Yes’s really meant. Vietnam and its layers of culture and meaning make it a sometimes excruciating but fascinating onion to peel. I’m definitely still peeling.

2. Language is the key – Without Vietnamese language one’s understanding of Vietnamese culture just scratches the surface. But once you get the hang of it (which starts with the tones), it’s quite a ride. Vietnamese language, with its innuendos, puns, nuances, plays-on-words, spoonerisms, politenesses, coarseness, connection to old Chinese words, adoption of French and American vocabulary, and its ability for cussing people out (chửi thề) makes it the number one gate into the nitty gritty of Vietnamese culture and society, and the deeper you go, the greater the rewards. (How do you learn? Well, as most VNese people would say “get a girlfriend/boyfriend!”;-) I’m inclined to say, “get a job that forces you to think and use it”)

3. Pronouns – “How old are you?” is a common question that Vietnamese people ask because they want to know where they stand with a new person, and how they should act towards that new person. This system of politeness gets mind-bending! My grandfather’s older sister has great great grandkids (because her offspring all got married early) who call me great uncle Minh (Ông Minh). When I meet xe om drivers on the street, I often call them “Anh” (which means older brother), but they also call me “Anh” since we won’t have time to know each other’s ages we’ve made our polite formalities and placed the other person above ourselves semantically. Becoming more and more a part of and adept at this elaborate naming system punctuates an initiation into the rather familial atmosphere of Vietnamese society. It just feels different to call people by their proper pronouns. “Tính Tiền em ơi!”

4. North, South AND Central – The average tourist and/or ignorant American will come to Vietnam or speak of Vietnam as comprising of only the North and the South whereas every Vietnamese person knows that the imperial capital was in Huế, and that there are three dominant accents in Vietnamese language, not just two. There’s the lazy, rolling Southern style, the strict proper Northern style and the sweet but heavy Central style. Each adding their own panache to the Vietnamese language (and culture). Enjoying, or for that matter, understanding these three is a real art. Not to mention there’s no end to how many jokes there are that go across accents. (“Bạn có tới Vietnam đủ chưa?” is a classic Huế accent joke that plays on the word “đụ” (fuck) – “Have you had enough of Vietnam?” or with a Central accent, “Have you fucked in Vietnam yet?”) Also, getting familiar with these three regions is at least a 10-20 year project.

5. Cutting in line – Some people may disagree with me on this one, but…People interrupting your drinking table, cutting in line at the supermarket, zooming obnoxiously past on a motorbike, honking the horn just to get by, only staying until the final fight scene in a movie, taking off seat belts before the airplane fasten seat belt sign turns off etc. are a bit annoying at first but are part and parcel to general Vietnamese society. If you can’t learn to appreciate this, which sometimes manifests as a welcoming gesture to drink beer and other times as overbearing, you’ll probably leave Vietnam within months of your arrival. I’ve asked some of my close Vietnamese friends why this is the case, and they’re also perplexed by this counter-intuitive behavior. In a place where politeness towards strangers and elders is paramount it adds some perplexing flavor to Vietnam.

6. The countryside village mentality – The deeper you go into the countryside in Vietnam, the more contours you get to see of Vietnamese people and their natural welcoming attitude (among other things). When you go to a cafe alone with a book, the waiter just might ask you “Why are you lonely?” or “Where are your friends?”. These questions can be summed up with “Càng Đông Càng Vui” meaning “the more people there are the more fun there’ll be.” This mentality permeates Vietnam and makes up the fabric of every part of Vietnamese lifestyle.

7. Complicated past, seemingly hopeful present and an ambiguous future – The last hundred years in Vietnam has had the imperial court, colonialism, World War 2, capitalism (post-colonialism), communism, and a buregoning market economy, etc. (some of these things have come to haunt contemporary Vietnam). Vietnam’s present is characterized by (possibly naive) optimism, greater presence in the SEA region, wonderful FDI statistics, booming private sector, a catch-up public sector, among other things. But when we look at the future of Vietnam there’s so much going on I wonder what will happen…odd new policies, one step forward two steps back, makeshift infrastructure, huge amounts of money, fast food, new bridges, intense rapid progress in some areas and intense slowness in others….all this makes for an exciting unknown future. But as my Vietnamese drinking buddies in the Mekong say “Tomorrow never comes…”

8. The tool in front of you is the right tool – The other day I was driving on the street and came upon some construction workers that had stopped traffic. They had chained the back of a dirt truck up to a tractor and were trying to pull the tractor out of a pit. All the motorbikes on the street waited for 5+ minutes before the chain finally broke and the tractor fell back into the pit, we all sped off chuckling to ourselves, but knowing full well that these workers would probably come up with another idea and eventually get the tractor out of the pit, chain or no chain. Vietnamese problem solving consists of using what is around to squeak by a solution that lasts for that moment at most.

9. The traffic is a metaphor – Some advice on keeping up with Vietnamese traffic: be perceptive (look everywhere), be adaptable (to poor infrastructural circumstances), pay attention, be alert, react quickly, obey most of the rules and keep enough money in your pocket. Western traffic is usually more simple: turn on your left/right light signal, look both ways, drive in the lines, follow the lights, etc. Basically, in the West, just remember to follow the rules. In Vietnam, follow the rule of no rule, look for the easiest legal route and go for it. Vietnamese people seem to emulate the way their traffic looks. All the advice I listed above are equally applicable to everyday Vietnamese society.

10. Emotion vs. Logic – Some say Vietnamese education is a cause of many of the holes in Vietnamese logic but putting that aside, emotion still takes precedence over rationality in Vietnam despite education. I think this may be one part of why many Vietnamese Americans have culture shock when they go back to USA from visiting Vietnam. Upon landing back in the states people are struck by how physically and socially cold Americans are compared to Vietnamese people. When you leave Vietnam, those people that met you and became close to you let their emotions pour out and you realize why you love Vietnam, the people. Sometimes even Vietnamese acquaintances react with more feeling to your departure than your best friends!

11. Everyone is outside – It only takes a day to realize that everyone in the country spends more than 50% of their time outside, be it on motorbikes, on street side coffee-shops, at pubs, on their porches, etc. It makes you wonder sometimes if anybody’s working in this country, but it’s an extension of that “Càng Đông Càng Vui” mentality and the coffee break culture. It also makes everybody a spectator for motorbike accidents, street fights, etc.

12. Humility? – If you’ve been in Vietnam long enough you’ll probably know the meaning of “lemon question” or Chảnh (if you don’t know, ask your Vietnamese friends!). I think this new lingo is a modern manifestation of the Vietnamese sensitivity to humility. And although there’s an emphasis on the concept of humility, it doesn’t mean that people are actually so. A new acquaintance may meet you for the first time, and act all humble and polite with you, but it’s just for show. People may be so humble (or obsessed with the idea of humility) that they don’t believe they could ever be right (currently a problem in Vietnamese education). My new colleague asked me “Are you a good karaoke singer?”, I said “I don’t know.”, she said, “Ah, so that means you’re good.” If I had said “Yes”, she might say “Hehe, We’ll see.” The ins and outs of Vietnamese humility are hilarious.

13. Public vs. Private – As some of us may have all experienced, that classic barrage of Vietnamese questions: “How old are you?” “Are you single?” “How much do you make?” “What did your parents do?” etc. …some would get annoyed by the above, but the beauty of it is that it gets everything out in the open and is another manifestation of Vietnamese people’s need to know where they stand with you. Honestly, American privacy issues in the face of these questions stems from an obsession with the self and it makes sense that it would be challenged by a society that is obsessed with being connected and knowing one’s specific place in that society.

14. Red envelopes – I can’t talk about Vietnam being Vui without mentioning money in its most well known packaged form in VN. If you’ve been invited to a Vietnamese family’s Tet party, you’ll know exactly what I’m talking about. And if you’ve seen a circle of uncles, aunts, and grandparents getting well wishes from their nephews, nieces and grandchildren the chaotic schizophrenia that is Vietnamese society enters a calm familiar and familial quality that somehow synthesizes the essence of everything mentioned above and below.

15. Big circles run around the straight forward – Just as much as Vietnamese humility is complicated so is the Vietnamese way of expressing themselves. Ask a direct question about how to complete a task and they talk about how they came to be here, summing up everything that is not relevant to the question. Want to get something done, and you find yourself running around from one department to the next with no one taking the blame nor taking a risk. Some would say it’s a waste of time, but it’s definitely not a waste of Vietnamese time.

16. Mày – This word encapsulates so many of the coarse parts of Vietnamese society that I’ve come to love deeply. Mày is used to talk to dogs, to nephews, nieces, grandchildren, to cats, to your children, to strangers that you’ve met that are considerably younger than you and clearly more innocent and in a way to subtly insult them, to people you want to fight or kill, to brothers and sisters, and to best friends. It takes at least a year to get on the level where you’ll be calling your Vietnamese friends “mày” and vice versa. But once you’re there, it’s a closeness you’ll find once in a blue moon.

17. Đám – Vietnamese people love to party. They love to get together, talk, gossip, eat and drink, and there are so many reasons to do so. So it’s no surprise that Vietnamese people try to celebrate all the Western holidays in addition to their own. Not to mention all the “đám’s”: wedding, wedding anniversary, death anniversary, engagement party, funeral, festivals, and feasts. Do I even need to mention “đi bão” (to “go storming” through the streets to celebrate Vietnamese football victories) and “rửa” (to “wash” your new belongings with alcohol)?